خلق بوک: پروفســور جــرج کلارک در مقدمه بر تاریخ کمبریج دربــاره تدوین نهایی یک واقعه تاریخی می نویســد: «برای مورخان نســل کنونی مسلم اســت که آثار جدید یکی پس از دیگری جایگزین کار آنها خواهد شــد. در نظر آنان معرفت گذشــته پس از تصفیه توسط یک یا چند مغز بشری به ما رسیده است.
بنابراین حاوی ذرات بسیط و جامد تغییرناپذیر نیست… و در تمام قضاوتهای تاریخی پای افراد و عقاید در میان است.»
اکنون با گذشــت ۲۸ ســال از وقوع کودتای نافرجام شبکه نقاب (کودتای نوژه)، به نظر می رسد که فرصت کم نظیری برای ثبت کامل تاریخچه بزرگ ترین کودتای تاریخ معاصر ایران پدید آمده اســت، به نحوی که با تعریف کامل و جامعی از آن موفق خواهیم شــد اســناد و مدارکی را در اختیار مردم و جامعه علمی قرار دهیم که بیشــتر از گذشته گویای لایه های پنهان آن واقعه حادثه ساز باشد.
امروزه مورخان بر این باورند که رویدادها و وقایع، زمانی به تاریخ مبدل شــده و اهمیت می یابند که در پس و یا پیش از یک تحول تاریخی اتفاق افتاده باشند و این در حالی است که این کودتای بزرگ درست مابین دو تحول بزرگ تاریخ معاصر ایران یعنی آغاز انقلاب دوم (تسخیر لانه جاسوسی) و بروز جنگ تحمیلی قرار گرفته است و بنابراین می تواند به عنوان حلقه مفقوده این دو تحول تاریخی بزرگ مورد نقد و ارزیابی قرار گیرد.
با این توصیف و علیرغم آنکه مفســرین و اندیشــمندان تاریخ معاصر معتقدند که ابعاد و سازمان کودتای شبکه نقاب ۱۸ تیرماه سال ۱۳۵۹ بسیار وسیعتر و پیچیده تر از کودتای ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ می باشد، متأسفانه هنوز هم آن طور که شایسته است به تحقیق و تفحص پیرامون این حادثه سرنوشت ســاز که مقدمه تحمیل ۸ ســال جنگ به انقلاب نوپای ایران گردید، پرداخته نشده است.
در راســتای این مهم و همزمان با سالگرد این واقعه، معرفی و بررسی یکی از مستندترین آثار منتشر شده پیرامون این حادثه تاریخی توسط مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی تحــت عنوان «کودتای نوژه» که با اســتقبال فراوان خوانندگان هم اکنــون به چاپ پنجم رسیده است، مورد توجه قرار گرفت.

کتاب کودتای نوژه در یک نگاه
انقلاب اســلامی و توطئه های دهه نخستین (کودتای نوژه) عنوانی است که این کتاب در ســال ۱۳۶۷ و در چاپ اول بدان معرفی گردید و بعدها و طی چاپ های بعدی با توجه به عدم انتشــار ســایر کتب مربوط به کودتاهای دهه اول انقلاب توســط ناشر به کودتای نوژه تلخیص و بدین عنوان نامگذاری گردید.
در چــاپ چهــارم این کتاب در ســال ۱۳۸۴ نیز مجموعه خاطرات حجت الاســلام ری ً شــهری – رئیس سابق دادگاههای انقلاب اســلامی ارتش – در خصوص این کودتا، عینا از کتاب ایشان تحت عنوان «خاطره ها» که در سال ۱۳۸۳ منتشر گردید، اخذ و در انتهای کتاب افزوده گردید.
در مجموع کتاب در ســه فصل تحت عنوان مقدمه ای بر شناخت توطئه، کودتای نوژه و پیوست ها تنظیم شده است که به طور جداگانه به بیان آنها می پردازیم.
مقدمه ای بر شناخت توطئه
فصل اول تحت عنوان «مقدمه ای بر شناخت توطئه» انگیزه ها، چهره ها، استراتژی، تاکتیک و ژرفای توطئه استکبار جهانی علیه انقلاب اسلامی را مورد بررسی و تحلیل قرار می دهد.
۱ .چرا توطئه؟
در بخش اول این فصل تحت عنوان «چرا توطئه؟» به بررسی دیدگاههای نظریه پردازانی چون زبیگنو برژینسکی، جیمی کارتر، سایروس ونس، اسحاق رابین و فرانسوا میتران پیرامون ایران و وقوع انقلاب اسلامی می پردازد و چنین نتیجه گیری می نماید که در آن برهه از زمان طرح ریــزی توطئه از جانب غرب برای در هم شکســتن امواج ســهمگین انقلاب اســلامی و حفظ پایگاه اســتراتژیک غرب در جزیره ثبات خاورمیانه در نزد آنان امری اجتناب ناپذیر می نموده است؛ آنگونه که حتی بلوک شرق و در رأس آن اتحاد جماهیر شوروی نیز در آینده از امواج آن در امان نخواهند بود.
در ادامــه و تحــت عنوان «انقلاب در تمــدن» به بیان تفاوت ماهوی انقلاب اســلامی با ســایر انقلاب های معاصر می پردازد و بیان می دارد که انقلاب اسلامی پس از انقلاب فرانسه و روسیه سومین انقلاب در جهان معاصر است که منادی یک رستاخیز جهانی است و آن را فراتر از چارچوب های نظری موجود و متعارف ارزیابی می کند.
در پایــان ایــن بخش از فصل اول کتاب تحت عنوان «اعتراف»، از زبان سیاســتمداران و متفکرین شــرق و غرب به منحصر به فرد بودن انقلاب اســلامی می پردازد و از آن به عنوان یک الگو، سرفصل جدید در تاریخ ایده ها، راه سوم، انفجار اسلامی و… یاد می گردد.
۲ .چهره های توطئه
در بخــش دوم این فصل تحت عنوان «چهره های توطئه» به بیان انواع توطئه یعنی کودتا، تجزیــه، ترور و تجاوز پرداخته، ضمن تعریف هر کــدام، نمونه های تاریخی آن را در عصر حاضر بیان می دارد.
کودتا. ۲-۱
ابتدایی ترین و خشــن ترین شکل توطئه اســت که در کوره تجربیات غرب و شرق بارها آزموده شده است و فهرستی طولانی بر صفحه تاریخ از خود بر جای گذاشته است.
در این بخش از کتاب نمونه های موفق کودتا چون سرنگونی دولت سوکارنو در کودتای اندونزی، سرنگونی دولت «سالوادور آلنده» در کودتای «پینوشه» در شیلی و کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹» ســیدضیاء طباطبایی» با هدایت ژنرال «آیرون ســاید» انگلیســی و به قدرت رسیدن رضاخان و تأســیس سلســله پهلوی و نیز کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ ســازمان ســیا و تجدید حکومت محمدرضا پهلوی به اختصار بیان گردیده است.
در ادامه این بخش ضمن بیان ســه شــرط اصلی پیروزی کودتا نتیجه گیری می شود که در جامعه انقلابی ایران در آن مقطع هیچ کدام از عوامل اصلی پیروزی کودتا محقق نبوده است و نگارنده درک صحیح حزب منحله توده با توجه به تجربه کودتای نظامی ناموفق شــوروی در افغانســتان را علت اصلی عملیاتی نشدن یک کودتای شرقی در ایران می داند و همچنین عدم برآورد صحیح از وضعیت سیاسی – اجتماعی ایران را دلیلی بر عدم موفقیت کودتاهای غربی در ایــران می دانــد و نیز مخالفت اولیه ژنرال هایزر با کودتا در ایران، با توجه به اقامت طولانی وی در ایران و شناخت وی نسبت به مردم را شاهدی بر این مدعا می داند.
در ادامه ضمن بیان نقش سازمان سیا در طراحی کودتای نوژه با توجه به اعترافات سران کودتــا اذعان می دارد که پس از انجام بررســی های مختلف، ســازمان براندازی در خارج از کشور در اسفند ماه ۱۳۵۸ به این نتیجه رسید که کودتا را در اولویت نخست نسبت به تجاوز نظامی تمام عیار به جمهوری اسلامی قرار دهد.
در پایان این بخش به این نکته اشاره می شود که در فاصله این کودتا با کودتای قطب زاده و شــریعتمداری در فروردیــن ۱۳۶۱ یعنی در مدت ۵/۱ ســال ســه کودتای دیگر توســط گروهک هایی به نامهای پارس، نمارا و نیما با شکست مواجه می شود.
تجزیه. ۲-۲
تجزیه و یا حداقل آشوب های جدایی طلبانه یکی از چهره های اصلی توطئه های استعمار نو می باشد و در پیشینه تاریخی ایران سابقه ای بسیار طولانی دارد.
در این خصوص به نمونه هایی چون طرح جدایی خوزستان از ایران توسط اتحادیه عرب خوزستان و خلق عرب، طرح خودمختاری فارس توسط برخی از رؤسای ایل قشقایی تحت عنوان نهضت جنوب، طرح جدایی بلوچســتان توسط حزب دمکرات بلوچستان با همکاری حزب توده و شوروی سابق، طرح استقلال کردستان توسط حزب دمکرات کردستان، حزب کومه له و چریک های فدایی خلق و ده ها گروهک دیگر اشاره شده است.
ترور. ۲-۳
از همان ابتدای پیروزی انقلاب اســلامی ترور یکی از ابزارهای اصلی حذف چهره های انقلاب اسلامی بود که مکرراً توسط عوامل داخلی و گروهک ها به کار گرفته می شد.
در کنــار ایــن موج ترورها نوعی از تــرور که به ترور کور شــهرت دارد نیز مورد توجه شــاخه های نظامی و واحدهای عملیاتی برخی ازگروه های ضدانقلاب نظیر مجاهدین خلق قرار گرفت که در آن عامه مردم انقلابی هدف قرار می گرفتند.
از جمله ترورهای اشــاره شــده در این بخــش می توان به ترور شــهدایی چون آیت االله مطهری، سرلشــکر قرنی، دکتر مفتح، آیت االله بهشتی، رجایی و باهنر و بسیاری از چهره های شاخص نظام اشاره نمود.
در ادامه این بخش به همکاریهای سازمان مجاهدین خلق (منافقین) و رژیم بعث در طول جنگ تحمیلی و عملیات مرصاد اشاراتی گردیده است. ۴-۲ .تجاوز نظامی تجاوز نظامی متداولترین شــیوه از نوع برخورد ســخت می باشــد که قرن ها مرسوم بوده است. اشغال لانه جاسوسی توسط دانشجویان پیرو خط امام و به فرموده حضرت امام، آغاز انقلاب دوم، استراتژیست های آمریکایی را بر آن داشت تا ضمن تهدید و جنگ روانی علیه جمهوری اسلامی به برخورد از نوع سخت و عملیات نظامی بیاندیشد.
این تصمیم پس از تصویب در جلسه مشاوران جیمی کارتر و پس از انتشار نامه محرمانه کارتــر به حضرت امام مبنی بر برقراری روابط با ایران و ایجاد فضاحت سیاســی در دولت کارتر، جهت اجرا به برژینسکی واگذار گردید.
در این بخش از کتاب و به اعتراف برژینســکی آمده اســت که تجاوز نظامی به ایران در قالب عملیات نجات (تجاوز طبس) خفیف ترین شــکل عملیات نظامی بود که می توانســت در دستور کار قرار گیرد و طرح هایی چون محاصره دریایی ایران و تصرف جزیره خارک و حملات هوایی نیز در صورت لزوم پیش بینی گردیده بود.
پس از شکســت عملیات نجات در طبس و بمباران مشــکوک تجهیــزات به جای مانده به دســتور بنی صدر طرح کودتای نوژه در دســتور کار سازمان ســیا قرار گرفت که به دنبال شکســت و نافرجامی کودتا طرح تجاوز نظامــی به خاک ایران در قالب یک جنگ نیابتی از طرف رژیم بعث در دســتور کار قرار گرفت و ســپس ملاقات های جداگانه ای بین صدام و بختیار و نیز صدام و برژینســکی در بغداد صورت پذیرفت تا در صورت اشــغال خوزستان، بختیار تحت عنوان ایران آزاد در این اســتان اعلام خودمختاری نموده، در راستای سرنگونی جمهوری اسلامی تشکیل حکومت دهد.
ایــن آرزو با پیروزی هــای ایران در جبهه های جنگ به یأس مبــدل گردید و تئوری های توطئه بر ضد نظام جمهوری اسلامی ناکارآمدی خود را به اثبات رساند.
۳ .ژرفای توطئه
پس از آنکه چهره هــای توطئه نظیر کودتا، تجزیه، ترور و تجاوز نظامی ناکارآمدی خود را در برخورد با جمهوری اســلامی به اثبات رســاندند، اســتراتژی جدیدی از سوی مراکز تحقیقات اســتراتژیک ایالات متحده نظیر «بنیاد هریتیج» برای برخورد با جمهوری اســلامی تدوین گردید که بعدها به «اســتراتژی شــولتز» وزیر امور خارجــه و ضدایرانی ترین چهره دولت ریگان معروف گردید.
نویســنده این کتاب معتقد اســت که این استراتژی بر اســاس نظریه «فشار – دیپلماسی» هنری کیســینجر – که از آن به اســتراتژی «چماق و شیرینی» نیز یاد می شود – و همچنین بر مبنای نظریه «جنگ محدود» ریچارد نیکسون تدوین گردیده است.
بر اســاس این استراتژی، در شرایطی که براندازی محتمل نباشد، آمریکا باید برای تحقق اهــداف خــود در هر مرحله پس از وارد آوردن فشــار متناســب بر دشــمن، زمینه را برای دیپلماسی فراهم آورد.
ســپس بــا جمع بندی و ارزیابــی نتایج مرحله قبل، در مرحله جدید فشــار بیشــتری را وارد می ســازد و مجدداً دیپلماســی را آغاز می کند. بنابر این فشارهای وارده و حرکت های دیپلماتیک متناسب با ارزیابی از تأثیرات مرحله قبل خواهد بود. بدیهی است ابزارهایی چون تحریم اقتصادی و نظامی، تحریک ضدانقلاب مســلح، تهدید نظامی و… در خدمت هرگونه فشار وارده خواهند بود.
در ادامه این بخش به این نکته اشــاره شــده اســت که این اســتراتژی تاکنون بسیاری از کشورهای جهان سوم را مهار نموده است.
نگارنده معتقد اســت که ارســال هدیه های سمبولیک «اســلحه کمری» و «کیک به شکل کلید» توسط ایالات متحده و به واسطه مک فارلین در سال ۱۳۶۵ نمودی از نظریه «چماق و شیرینی» ایالات متحده در برابر جمهوری اسلامی است.
در ادامه نیز کلیات ماجرای مک فارلین از زبان آیت االله هاشــمی رفســنجانی بیان گردیده است. و در ادامه این بخش چنین نتیجه گرفته شده است که شکست نظریه مزبور و رسوایی ماجرای مک فارلین غرب را به استراتژی «فشار مطلق» سوق داد که از مصادیق آن به حضور نظامی آمریکا و متحدین غربی در خلیج فارس، جنگ نفت کشــها، دور جدید ترورهای کور ســازمان مجاهدین خلق (منافقین)، جنگ شهرها و موشک باران، هدف قرار دادن سکوهای نفتی ایران، کشــتار حجاج بیت االله الحرام و هدف قرار دادن هواپیمای مسافربری ایران اشاره شده است.
در پایــان ایــن فصل از کتاب به بیان ژرفــای این ئوطئه در بعد فرهنگــی و اجتماعی و تروریسم اقتصادی پرداخته است و مصادیق بارز آن را در ایجاد هلال طلایی مواد مخدر در حاشیه مرزی ایران، اشاعه فساد و ابتذال در میان جوانان و جهت دهی فساد اقتصادی توسط سازمان سیا در ایران می داند.

کودتای نوژه
فصل دوم کتاب به بیان تکمیلی کودتای نوژه در چهار بخش پرداخته اســت که اکنون به معرفی آنها پرداخته می شود.
۱ .تدارک کودتا
این بخش از فصل دوم کتاب به مقدمات شکل گیری کودتا در قالب هماهنگی با غرب و تصویب کودتا، شکل گیری مثلث کودتا و اقدامات جنبی برای تکمیل کودتا اشاره دارد.
۱-۱ .هماهنگی با غرب و تصویب کودتا
برژینسکی، مشاور امنیت ملی کارتر که بیش از تمامی همکاران رئیس جمهور آمریکا به اســتفاده از روشــهای تند و خشن علیه انقلاب ایران علاقه مند بود، در بحبوحه انقلاب و در
حالی که سولیوان (سفیر آمریکا در ایران) در تلاش برای نجات پرسنل نظامی این کشور در تهران از محاصره بود، با وی تماس گرفته و خواســتار اظهارنظر ســولیوان در این مورد شد.
سولیوان سرانجام به دنبال اصرار مقامات واشنگتن نظر خود را این چنین اعلام می کنند: «در شرایط فعلی شانس موفقیت یک کودتای نظامی فقط پنج درصد است.»
امــا برژینســکی خیال کودتا را کنار نمی گذارد و اندکی پــس از پیروزی انقلاب با ژنرال هایزر که تا چند روز قبل از پیروزی انقلاب، برای ســاماندهی ارتش شاهنشــاهی در تهران به ســر می برد، تماس می گیرد و از او ســئوال می کند که آیا مایل است برای انجام دادن یک کودتای نظامی به تهران برگردد. هایزر درباره این موضوع چنین می نویسد:
وضعیت فعلی ایران را با توجه به اینکه افراد ارشد در زندان هستند، بسیار وخیم می دانم و به این جهت، اجرا کردن برنامه کودتا ً فعلا میســر نیســت، اما برژینسکی علاقه شدیدی به کودتا نشــان مــی داد… گفتم تحت شــرایطی می توانم این را انجام دهم کــه به مقدار نامحــدودی پول نیــاز خواهد بود. باید در حدود ۱۰ تا ۱۲ ژنرال آمریکا را با خود ببرم و به ده هزار نفر از بهترین ســربازان آمریکایی نیاز دارم. حمایت همه جانبه و متحد کشــور نیز لازم است.
این اظهارنظر موجب می شــود تا برژینســکی و همفکرانش در آن مقطع فکر کودتا را از سر به در کنند، اما به دنبال واقعه گروگانگیری و شکست عملیات نجات در طبس و تحقیر شدید آمریکا در جهان، این فکر بار دیگر در ذهن سردمداران کاخ سفید شکل گرفت.
پس از شکست حمله نظامی به طبس، دو راهکار برای جبران این مسئله از سوی مقامات کاخ سفید در نظر گرفته شد که عبارت بودند از:
الــف) انجام یک کودتــای نظامی با هدف ســرنگونی نظام جمهوری اســلامی با همکاری فرماندهان سابق ارتش رژیم شاهنشــاهی، نیروهای ساواک، گروه های ضدانقلاب، متحدین آمریکا در منطقه و از طریق دریافت کمک های مالی، نظامی و فنی آمریکا.
ب) تحریک یک کشور ثالث به طرح ریزی حمله نظامی و تجاوز گسترده به خاک جمهوری اسلامی ایران.
مؤیداتی برای اثبات این نظریه وجود دارد. از جمله برژینسکی (مشاور امنیت ملی کارتر) به بحث های خود با کارتر رئیس جمهور وقت آمریکا و دیگر اعضای کابینه وی درباره لزوم انجام دادن یک عملیات تلافی جویانه در صورت شکســت توطئه طبس اشــاره کرده اســت و می گوید:
براون (وزیر دفاع آمریکا) و ترنر (رئیس سازمان سیا) با عملیات تلافی جویانه در صورت شکســت مأموریت نجات موافــق بودند… در هر حال، در پایان ایــن گفت و گوها به ما اجــازه داده شــد طرح هایی را برای عملیــات تلافی جویانه در نظر بگیریــم، ولی تصمیم اجرای این نقشه ها به بعد موکول شد.
همچنین اعترافات برخی ســران دستگیر شــده کودتای نوژه نیز نشان دهنده آن است که بحث تقدم و تأخر این دو توطئه در میان طراحان و استراتژیست های آمریکایی مطرح بوده و ســرانجام قرار شــد طرح کودتا که کم هزینه تر، مؤثرتر و سریع تر می باشد، اجرا شود و در صورت شکست آن، راه حل طولانی تر و پرهزینه تر تحمیل جنگ مورد استفاده قرار گیرد. به عنوان مثال، در اعترافات یکی از این افراد می خوانیم:
پس از ســفر بنی عامری (از ســران کودتا) به پاریس، طرح حمله عراق به ایران در تقدم دوم قرار گرفت و انجام کودتای نظامی به عنوان اولویت اول، در صدر برنامه های آمریکا، قرار داده شد.
در همین زمینه سفیران آمریکا و انگلیس در فرانسه با بختیار ملاقات و چگونگی اجرای کودتا، تاریخ وقوع و تقدم آن نسبت به طرح های دیگر را مشخص می کنند. این مسائل پس از مسافرت سرهنگ بازنشسته ژاندارمری «احسان بنی عامری»، به پاریس در تاریخ ۱۵ اسفند ۱۳۵۸ مشــخص گردید و بدین ترتیــب، نطفه جدیدترین طرح برانــدازی علیه نظام نوپای جمهوری اسلامی منعقد گردید.
در این قســمت از کتاب، یکی از ســران کودتا در دادگاه انقلاب، نقش ســازمان ســیا و ارتجاع عرب و جریان های سیاسی راست مرتبط با کودتا را چنین توضیح می دهد:
۲ الــی ۳ ماه بعــد از پیروزی انقلاب اولین تماس بین مأمورین ســیا و یکی از دوســتان بنی عامری در اروپا برقرار شد و آنها بنی عامری را در خط بختیار (وزیر مخلوع شاه) قرار دادند. تمام هماهنگی های لازم بین کشورهای عضو بازار مشترک اروپا و ستاد بختیار در پاریس از طریق ســیا انجام می گرفت. هماهنگی بین اســرائیل و کشورهای مرتجع منطقه نظیر عربســتان و عراق نیز توســط نماینده ســیا که در دفتر بختیار در پاریس است انجام می گرفته.
طبق اظهارات بنی عامری در این کتاب تأمین هزینه های مادی چه به صورت مســتقیم و چه به صورت غیرمستقیم نظیر چک ده میلیون دلاری عربستان سعودی و همچنین شناسایی افراد مخالف در کشور یا در خارج از کشور و معرفی آنها به بختیار و تقویت امکانات آنها و در اختیار گذاردن امکانات لازم برای آنها، توسط آمریکا صورت می گرفته است.
۲-۱ .شکل گیری مثلث کودتا
بلافاصله پس از تصویب کودتا، ستاد بختیار در پاریس با همکاری سرویسهای جاسوسی غــرب به ســازماندهی اجزای کودتا پرداخته و به شناســایی و جذب گروه ها و دســته ها و چهره هایی مبادرت می کند که به طور فردی یا جمعی، در ارتباط با هم، یا پراکنده علیه نظام جمهوری اسلامی فعالیت می کردند.
ســتاد کودتا با کمک حامیان خارجی خود، توانست دست به ایجاد مثلث کودتا در قالب سه کمیته مجزا به نام های کمیته نظامی، کمیته سیاسی و کمیته مالی و پشتیبانی بزند.
به این ترتیب، احســان بنی عامری در مقام رئیس شــاخه عمل و شــاخه نظامی کودتا از پاریس به تهران بازگشــت و مشــغول جــذب افراد اطلاعاتی و نظامــی از اداره دوم ارتش، مأمورین سابق ساواک و وابستگان رژیم طاغوت در نیروهای هوایی، زمینی و دریایی و حتی برخی از عشایر گردید.
شــاخه سیاســی ستاد تحت نظارت رضا مرزبان و ابوالقاســم خادم با هدف جذب کاظم شــریعتمداری یکی از مراجع وقت، روحانی نماهــا و برخی از مذهبیون طرفدار وی فعالیت می کرد.
شــاخه مالی و پشتیبانی ستاد نیز با مســئولیت منوچهر قربانی فر و با هدف تأمین مخارج مالی کودتا، تهیه و ارســال کمک های تســلیحاتی و تدارکاتی از طریق عراق و قاچاقچیان به عوامل کودتا در داخل کشور انجام وظیفه می کردند.
۳-۱ .اقدامات جنبی برای تکمیل کودتا
تلاشهای شاخه سیاسی کودتا در مقطع کودتا برای جلب نظر و همکاری سایر گروههایسیاســی و نظامی ضدانقلاب نظیر حزب توده، مجاهدین خلق، حزب دمکرات کردســتان و کومه له و نیز راه اندازی جنگ روانی علیه انقلاب اسلامی از طریق ایجاد سه ایستگاه رادیویی ازجمله مواردی است که در این بخش بدان اشاره گردیده است.
۲ .برنامه و سازمان کودتا
ســاختار ســازمانی کودتا در ایران و پاریس پایه ریزی شــد و نیروهای مخالف داخلی و خارجی نیز جریانهای سیاسی مخالف در داخل و خارج کشور را شناسایی نموده، یک هسته اطلاعاتی وسیع به منظور جان دادن به بدنه کودتا را پی ریزی کردند.
در دی ماه ۱۳۵۸ یکی از هواداران شــاپور بختیار، به نام مهندس قادسی، نمودار سازمانی اولیه ای را تهیه کرد و نام آن را نقاب گذاشت. نام نقاب جمع حروف اول «نجات قیام انقلاب بزرگ» بود و سازمان آن دارای شورایی شامل مسئول تهران، مسئول امور شهرستانها، مسئول امور وزارتخانه ها، مسئول امور دانشگاه ها، انتشارات و تبلیغات، مسئول امور ایلات و مسئول امور چریکی بود.
نگارنده در این بخش از کتاب ســاختار تجدیدنظر شده کودتا را در قالب شورایی به نام «رئیس» که سه نفر از سران کودتا ریاست سیاسی آن را بر عهده داشتند و نیز پنج شاخه زیر مجموعه آن با نام های بافت، نگر، نشر، اطلاعات و عمل معرفی می نماید.
در این ســاختار شــاخه عمل که رکن اصلی ســازمان بود به عنوان یک شاخه مادر، دربرگیرنده شــاخه های هوایی، لشــکر ۱ ،لشکر ۲ ،لشکر ۹۲ ،نیروی دریایی و تیپ هوابرد نوهد بود.
بعدها در ســفر بنی عامری به پاریس در اســفندماه ۱۳۵۸ این ســاختار دگرگون گردید و ساختاری پویاتر و مرکب از سه شاخه سیاسی، نظامی و پشتیبانی تشکیل گردید.
۳ .طرح عملیاتی کودتا
۱-۳ .پایگاه نوژه مبدأ و محور عملیات
انتخاب پایگاه هوایی شهید نوژه همدان به عنوان مبدأ و محور عملیات، علیرغم مرکزیت و حساســیت تهران از آن جهت بود که کودتاگران بیم آن داشتند که در روز عملیات پس از نخســتین پروازها مردم به پایگاه هوایی مهرآباد هجوم برند و امکان ادامه عملیات را از بین برده، کودتا با شکست مواجه شود.
پایگاه نوژه بدین منظور انتخاب شــد که هم دارای هواپیماهای کافی بود و هم به تهران نزدیک بود و هم خارج از شهر قرار داشت و علاوه بر اینها عناصر مستعد و قابل جذبی نیز برای کودتاگران داشت و برخی از سران کودتا نظیر تیمسار محققی، تیمسار سعید مهدیون، سروان حمید نعمتی، سروان ایرج ایران نژاد و… نیز در گذشته در آن پایگاه مشغول به خدمت بوده اند و از این جهت با این پایگاه و شاغلین در آن آشنایی لازم را داشتند. لذا بنا بر دلایل
فوق پایگاه هوایی شهید نوژه در ۶۰ کیلومتری شهر همدان و در کنار شهر کبودرآهنگ برای شروع کودتا انتخاب شد.
البته این پایگاه قبل از انقلاب به نام «پایگاه شــاهرخی» خوانده می شــد و بعد از انقلاب تغییر نام داد و به دنبال شهادت سرهنگ دوم خلبان محمد نوژه
مدت کوتاهی به ُ «پایگاه حر از خلبانــان فداکار این پایگاه در تاریخ ۲۵/۵/۵۸ ،که در پاســخگویی به فرمان حضرت امام خمینی برای کمک رســانی به شهید چمران و جلوگیری از سقوط پاوه اعزام گردیده بود، نام این پایگاه به پایگاه هوایی شهید نوژه تغییر نمود.
۲-۳ .طرح اشغال پایگاه نوژه
بر اساس اسناد این کتاب، برای تصرف پایگاه نوژه به عنوان کلید عملیات کودتا، قرار بود ۱۲ تیم مرکب از ۱۰۰ نفر از کلاه ســبزهای تیپ نوهد ۳۰۰ تا ۴۰۰ نفر از فریب خوردگان ایل بختیاری و ۱۲ نفر راهنما از داخل پایگاه به فرماندهی سرگرد کوروش آذرتاش (فرمانده تیپ ۲۳ نوهد پیش از انقلاب) جهت تصرف پایگاه نوژه وارد عمل شوند.
۴ .آغاز عملیات
طبق نقشه پس از تسخیر پایگاه نوژه تیمسار محققی برای رهبری عملیات هوایی در اتاق فرماندهی مستقر می شد و پیرو هماهنگی های قبلی صورت گرفته بین بغداد و ستاد پاریس، در روز ۱۸ تیرمــاه ۱۳۵۹ مناطقی از نوار مرزی ایران مورد تهاجم هوایی و زمینی عراق قرار می گرفــت و متعاقــب آن آژیر قرمز در این پایگاه به صدا درآمده، همزمان اولین اســکادران هوایی شــامل ۱۶ فروند هواپیمای مســلح که ظاهراً برای تلافی حملات عراق، اما در عمل
برای هــدف قرار دادن اهدافی چون بیت حضرت امام در جماران، نخســت وزیری، ســتاد مرکزی ســپاه پاســداران، ستاد مرکزی کمیته های انقلاب و کمیته منطقه ۴ و ۹ ،کاخ سعدآباد و پادگان هایی چون لویزان، ولیعصر(عج)، امام حســین(ع)، خلیج (شهید بهشتی) و همچنین فرودگاه مهرآباد و صدا و ســیما، توســط ســروان حمید نعمتی، سروان محمد ملک، سروان کیومرث آبتین و ســروان فرخــزاد جهانگیری که هر کدام فرمانده یک تیــم بودند به پروازدرآمده، ضمن هدف قرار دادن اهداف تعیین شده، در جهت ایجاد رعب و وحشت عمومی و اعلام حکومت نظامی، اقدام به شکستن دیوار صوتی بر فراز تهران می نمودند.
از آنجــا که بمباران بیت امام مرکز ثقل کودتا را تشــکیل می داد، ســه فرونــد هواپیما با ماهرترین خلبانان که در مجموع مجهز به ۴ بمب ۷۵۰ پوندی، ۴ بمب خوشــه ای (هر کدام شامل ۶۵۰ بمب تأخیری) و دو عدد موشک ماوریک بودند برای ترور رهبر انقلاب در نظر گرفته شــده بود. این در حالی بود که پس از تحقق اهداف فوق، واحدهای زمینی و زرهی کودتا می بایست به اشغال صدا و سیما، فرودگاه مهرآباد، ستاد مشترک ارتش و ستاد نیروی
دریایی و پادگان های حر، قصر، جمشــیدیه و زندان اوین اقدام نمایند و در سایر استانها نیز اقداماتی مشابه آنچه که در تهران اتفاق می افتاد برنامه ریزی شده بود.
۵ .پس از کودتا
در این بخش از کتاب آمده است که در صورت پیروزی کودتا و با اعلام سه روز حکومت نظامــی و بــا ترفند ارعاب و فریب مردم از طریق تأیید کودتا به وســیله روحانیون همراه با کودتا و باج دهی به مدافعین انقلاب، در نهایت با دســتگیری حدود ۷۰ تن از شــخصیتهای برجسته مذهبی و سیاسی انقلاب، قدرت به وسیله نظامیان مهار می گردید.
کودتاگران در همین راســتا مکان هایی را نیز برای انتقال و استقرار کاظم شریعتمداری به تهران اجاره کرده بودند تا به عنوان یک رهبر مذهبی، کودتا را تأیید نماید. در این صورت یک دولت صد در صد نظامی روی کار می آمد و بختیار زمام امور کشور را به مدت دو سال در دست می گرفت. البته ناگفته نماند که یک شخصیت مشهور و مردمی نظیر بنی صدر نیز به عنوان رئیس جمهور این کودتا می توانست مسئولیت را بر عهده بگیرد و شاید برنامه ریزی سران کودتا برای در امان ماندن بنی صدر با این امر بی ارتباط نبود.
۶ .کودتا در ۴۸ ساعت آخر
در ایــن بخش از کتاب آخرین مذاکرات و هماهنگی های بین ســران و اعضای کودتا از زبان دستگیرشدگان بیان می گردد و ارتباط با بیت شریعتمداری و جزئیاتی از تجمع خلبانان کودتا در پارک لاله تهران جهت اعزام به همدان از زبان خلبانان آشکار می گردد.
۷ .شکست کودتا
در ابتــدای این قســمت به برخــی از اقدامات افــراد نفوذی کودتــا در رده های مختلفنظام در راســتای جلوگیری از افشــای کودتا اشاراتی شده اســت که از آن جمله می توان به دستگیری «خادم» از سران اصلی کودتا در اردیبهشت ماه همان سال اشاره نمود، که متأسفانه با بازجویی او توســط یکــی از افراد نفوذی کودتا در رکــن دوم (اطلاعات) ارتش، خطری متوجه کودتا نگردید.
در ادامه نیز به سهل انگاری بنی صدر در پی گیری اخبار رسیده در خصوص احتمال وقوع توطئه اشاراتی شده است.
۱-۷ .افشای کودتا
اســناد گویای آن است که کلیه برنامه ها تا قبل از کودتا طبق برنامه پیش رفته بود تا آنکه درســت سه روز قبل از موعد کودتا یکی از خلبانان که برای همکاری انتخاب شده بود، در تهران با سروان حمید نعمتی ملاقات می کند. حمید نعمتی به او می گوید مأموریت تو بمباران بیت امام است و ما می توانیم تا ۵ میلیون نفر را بکشیم.
گویا خلبان یاد شده در مقابل نوع مأموریت و کثرت کشتار مردم غافلگیر و مردد می شود، اما به دلیل ترس از ســران کودتا نمی دانســت چه باید بکند. وی آن شب موضوع کودتا را با مادرش در میان می گذارد و مادر وی که به شدت ناراحت شده بود در پاسخ می گوید:
تــو نه تنها نباید ایــن کار را بکنی، بلکه باید به انقلابیون خبــر دهی و جلوی این کار را بگیری که اگر غیر از این باشد شیرم حلالت نیست.
این سخن موجب شد تا در نخستین دقایق بامداد چهارشنبه خلبان یاد شده تصمیم خود را بگیرد و با پذیرش احتمال کشته شدن توسط سران کودتا، ماجرای کودتا را افشا کند.
او پــس از پرس و جوهای مختلف، حدود اذان صبح خــود را به منزل آیت االله خامنه ای می رساند و ماجرا را بازگو می کند.
مقام معظم رهبری این واقعه را چنین تعریف می کنند:
حدود اذان صبح دیدم که در منزل ما را به شــدت می زنند. من رفتم دیدم می گویند یک ارتشــی آمده و با شــما کار واجبی دارد. دیدم یک نفر تکیه داده به دیوار، با حال کســل و آشــفته و خسته سرش را فرو برده. گفتم: شــما با من کار دارید؟ بلند شد و گفت: بله.
گفتــم: چکار دارید؟ گفت: کار واجبی دارم و فقــط به خودتان می گویم… من به حرفش حســاس شــدم… احتمال این بود که سوءنیتی داشته باشــد اما دیدم نمی شود به حرفش گوش نداد… یک جایی گوشــه حیاط نشستیم… آثار بیخوابی و خیابانگردی و خستگی و هیجان در او پیدا بود. خلاصه آنچه گفت این بود که در پایگاه همدان اجتماعی تشــکیل شده و تصمیمی بر کودتایی گرفته و پولهایی به افراد زیادی داده اند، به خود من هم پول داده اند… قرار اســت جماران و چند جای دیگر را بمباران کنیم. پرســیدم: کی قرار است این کودتا انجام شود؟ گفت: امشب.
من دیدم مســئله خیلی جدی اســت و باید آن را پیگیری کنم. در این بین این احتمال را می دادم که یک سیاســت باشد و بخواهند ما را سرگرم کنند، اما در عین حال اصل قضیه آن قدر مهم بود که با وجود این احتمالات لازم بود آن را پیگیری کنیم.
چند ســاعت پس از افشای کودتا به وسیله خلبان یادشــده، یکی از درجه داران تیپ ۲۳ نوهد نیز به کمیته مســتقر در اداره دوم ســتاد مشترک مراجعه می کند و پس از افشای کودتا و اعتراف به اینکه قرار اســت به همراه عده ای دیگر در براندازی جمهوری اســلامی شرکت کند، یک پاکت حاوی بخشی از طرح عملیات کودتا را در اختیار کمیته فوق قرار می دهد و به این ترتیب به فاصله چند ساعت اقدام به ضد کودتا می شود و انقلاب در برابر خطری که
در چند قدمی اش کمین کرده بود آگاه می شود.
۲-۷ .ضد کودتا
در زمان ضد کودتا ستادی مرکب از واحدهای اطلاعات سپاه همدان، گروه مهندسی سپاه همدان، انجمن اسلامی نیروی هوایی، تعدادی از پرسنل مؤمن نیروی زمینی و تیپ نوهد به نام «ستاد خنثی سازی کودتا» تشکیل شد و عملیات مقابله با کودتای قریب الوقوع، به سرعت در دو محور پارک لاله و پایگاه شــهید نوژه طرح ریزی شــد. چرا که پارک لاله محل تجمع۴۰ نفر از خلبانانی بود که می بایست با اتوبوس به پایگاه هوایی نوژه رفته و به دیگر خلبانان
کودتا بپیوندند.
بنا به نظر نویســنده عمده نیروهای به کار گرفته شده برای خنثی سازی کودتا، در پایگاه شهید نوژه متمرکز شد و عملیات مربوط به پایگاه نوژه در دو قسمت داخل و خارج پایگاه به اجرا گذاشــته شــد. ً و نهایتا این حادثه در حالی که هنوز به مرحله انجام نرســیده بود، در نطفه با شکســت مواجه شد؛ هر چند که سران شاخه نظامی، سیاسی و پشتیبانی کودتا یعنی بنی عامری، قادسی و قربانی فر با حمایت ضدانقلاب به خارج از کشور گریختند.
دو ماه بعد، سازمان نقاب طی اطلاعیه ای مسئولیت اقدام به کودتا را پذیرفت.
۸ .کودتا
امام خمینی که علیرغم لو رفتن کودتا حاضر به ترک جماران نشدند در سخنانی پرشور وانقلابی پس از خنثی ســازی کودتا در تاریخ ۲۰/۴/۱۳۵۹ ،در اشاره به همراهی چند روحانی ناآگاه در کودتا می فرمایند:
توطئه ای که معلوم اســت چنانچه موفق به کشفش هم نشده بودیم و قیام هم کرده بودند، مردم آن را خفه می کردند… ما از این امور نمی ترســیم. ما از قشرهای خودمان می ترسیم.
شــما صنف روحانیت، همه «ایدهم االله تعالی»، اگر چنانچه کارهایی خدای نخواسته انجام دهید که از چشم ملت بیفتید ولو در درازمدت، آن روز است که دیگر فانتوم لازم نیست خود ملت شــما را کنار می زنند و ملت هم بی هادی کاری نمی تواند انجام بدهد و آنها…
برای چندین سال دیگر هم که باشد کارشان را آن وقت می توانند انجام بدهند. من خوفم از این اســت که ما نتوانیم، روحانیت نتواند آن چیزی که بر عهده اوســت صحیح انجام  دهد… یکی از نقشــه های مهم این اســت که… روحانیت را از ملت جدا کنند… ترس از فانتوم ها نداشــته باشید. ترس از آمریکا و شوروی نداشته باشید. آن روز باید ترس داشته باشید که شما پشت کنید به اسلام، پشت کنید به مساجد.
پیوستها
فصــل ســوم یا فصل پایانی کتــاب مجموعه خاطرات، اســناد و گزارشــهای مطبوعاتی حجت الاســلام ری شهری در خصوص این ً کودتا، عینا در انتهای کتاب اضافه گردیده است که بیان بخشی از آن خالی از لطف نمی باشد.
به عنوان نمونه به کشف کودتا از زبان ایشان اشاره می کنیم:
در جریان کودتای نوژه، شــرق و غــرب با هم متحد بودند. البته کودتــا، آمریکایی بود، طراحی آن در آمریکا و با همکاری ســازمان ســیا بود ولی آن طور که کودتاگران اعتراف کردند و این قابل تأمل اســت می گفتند: آمریکایی ها، روســها را هم در جریان گذاشــته بودند. این ادعای آنها بود. قبل از کشــف کودتا، یک روز نزدیک غروب آفتاب، من در دفترم نشسته بودم که آقای سعید حجاریان به دفترم آمد. ایشان آن زمان با اطلاعات کمیته اداره دوم همکاری می کرد.
آقای حجاریان آن روز با حالتی هیجان زده پیش من آمد و گفت: با شما یک کار خصوصی دارم. و در مــورد کودتاچیــان مطالبی گفت. آن زمان هیچ یک از افراد مؤثر قوه قضائیه از کودتا خبر نداشــتند. آقای قدوسی هم دادستان دادگاه انقلاب بود، ولی ظاهراً از موضوع خبر نداشت، که اگر خبر داشت قطعا به من می گفت.
من آن موقع فوراً همســرم را منزل پدرم فرســتادم که کسی در منزل نباشد و متمرکز شدمروی برخورد با آن قضایا. گروه های مختلفی را هم در قصر فیروزه از نیروهای نظامی آنجا تشکیل دادیم و اولین گروه کودتاچیان را همان شب دستگیر کردیم و کار ادامه پیدا کرد تا ضربه زدن به همه افرادی که در ایران با کودتاچیان بودند. البته سران کودتا و رده های اداره کننده آن، از جمله ســرهنگ بنی عامری همه به خارج فرار کرده بودند. به هر حال، بقیه کودتاچیان در دادگاه انقلاب ارتش محاکمه شدند.
لازم به ذکر است که در پایان کتاب نیز اسناد و تصاویر ارزشمندی از سران کودتا و متن بازجویی ها ارائه گردیده است که در نوع خود بسیار ارزشمند است.
محاسن و معایب کتاب کودتای نوژه
۱ .معایب
ـ از آنجایــی کــه تواتر در به کارگیــری عبارت کودتای نــوژه در میان عمــوم دلیل اصلی ً این عبارت با توجه به محدود کردن نامگذاری کتاب اســت اما باید در نظر داشــت که اولا ً عنــوان کودتا در یک جغرافیای خــاص، فرامنطقه ای بودن آن را به ذهن متبادر نمی کند، ثانیا این نام منجر بدان شده است که افراد کم اطلاع، شهید بزرگوار محمد نوژه را در این کودتا دخیــل بدانند. لــذا به کارگیری عبارت «کودتای ســتاد پاریس» و یا «شــبکه نقاب» عبارت
کامل تری به نظر می رسد.
ـ با توجه به چندین مرحله تجدید چاپ کتاب، متأسفانه هنوز برخی اغلاط تایپی و نگارشی حتــی در متن بیانات حضرت امام که اهمیت فراوان تاریخی دارد هنوز در چاپ اخیر کتاب  به چشــم می خورد. نمونه دیگر، ذکر اشتباه تاریخ شــروع طرح ریزی کودتا در مقدمه چاپ چهارم کتاب است.
ـ به نظر می رسد که با توجه به فاصله گرفتن از آن واقعه تاریخی اکنون اسناد و ابعاد بیشتری از آن واقعه قابل انتشــار می باشد که جای آن دارد در تجدیدنظرهای بعدی مورد لحاظ قرار گیرد؛ البته این امر در مقدمه چاپ اول مورد تأکید ناشر قرار گرفته است.
ـ هرچند که افزودن بخش مربوط به خاطرات آقای ری شهری بر قوت کتاب حاضر و غنای علمی کتاب افزوده است، اما عدم ویرایش مجدد محتوای کتاب با توجه به داده های افزوده شــده توســط ایشــان در برخی موارد منجر به تکرار مکررات و حتی بروز برخی تضادهای تاریخی گردیده است.
ـ تیترهای انتخاب شــده در بخشهایی از کتاب و نیز عدم بخش بندی صحیح کتاب از موارد دیگــری اســت که در این کتاب به چشــم می خورد. به عنوان مثال انتخــاب واژه نامتعارف«انقــلاب در تمدن» در بخش اول کتاب و عدم تطابق آن با محتوای مربوطه، این موضوع را به خوبی نمایان می سازد.
ـ با توجه به حجم گســترده مطالب مربوط به کودتای نوژه، ناشــر محترم می توانست کتاب مجزایی را تحت عنوان توطئه در دهه نخستین به طبع برساند و از طرفی محتوای مربوط به بخش مقدمه ای بر شــناخت ً توطئه، عمدتا بر اساس کتاب «توطئه در ایران» قوام یافته است که بهتر می بود نگارنده از منابع بیشتر و متنوع تری در این خصوص استفاده نماید.
ـ فرآینــد تغییر و تحولات در ســازمان کودتا به خوبی تشــریح نگردیــده و مخاطب را در خصوص ساختار نهایی آن با مشکل مواجه می سازد.
ـ در تصاویــر برخــی از اســناد اعترافات موجود در پیوســت های کتاب، مطالبی به چشــم می خورد که در متن اعترافات و خصوصا در فصل دوم به آنها اشاره نشده است.
ـ در کتاب حاضر در خصوص تعداد دقیق کودتاچیان اعدامی آمار دقیقی ارائه نشــده و این در حالی اســت که توسط ضدانقلاب، آمار بســیار متفاوت و اغراق آمیزی در این خصوص ارائه می گردد که جا دارد در چاپ های آینده بدان ها نیز اشاره گردد.
ـ در بخــش مربــوط به کودتاهای دهه اول انقلاب، به وقوع چهار کودتای نافرجام تا ســال ۱۳۶۱ پرداخته نشده است.
ـ عملیات مرصاد یا به عبارتی فروغ جاویدان در سرفصل مربوط به ترور مورد بررسی قرار گرفته است، در صورتی که این عملیات از مصادیق بارز تجاوز نظامی است و می بایست در مبحث مربوط به تجاوز بیان می گردید.
۲ .محاسن
ـ دســت اول بودن مســتندات کتاب حاضر و موشــکافانه نگریســتن به حوادث مربوط به کودتای نوژه و بیان فرضیات احتمالی را می توان از نقاط قوت کتاب حاضر برشمرد. آنگونه که کتاب حاضر را به نوعی مرجع و منبع تمامی موافقین و مخالفین باید دانست.
ـ بیان مدلهای توطئه و ســوابق تاریخی چه در داخل و چه در خارج از کشــور و بیان نقش اســتکبار جهانی در این خصوص، در آماده ســازی اذهان و فهم ابعاد گســترده کودتای نوژه کمک شایانی نموده است.
ـ معرفــی چهره هــای کودتا و بیــان مختصری از بیوگرافی و پیشــینه این افــراد به صورت پی نوشت بسیار مفید و خواندنی می باشد.
ـ طرح ناگفته های تاریخ انقلاب نظیر واقعه طبس، تســخیر لانه جاسوســی و اسناد آن و نیز اقدامات پشــت پرده گروهک ها و ماجرای مک فارلین و… در جلب مخاطبین بســیار مؤثر اســت که شــاید تجدید چاپ های مکرر کتاب حاضر و نایاب شدن آن شاهدی بر این مدعا باشد.
نتیجه گیری
با در نظر گرفتن موارد فوق باید اذعان داشت که کتاب حاضر تنها منبع مستند و مستدل منتشــر شــده در این خصوص اســت و از این جهت نســبت به ســایر کتب منتشر شده در خصــوص ایــن واقعه رجحان دارد و در پایان و همان طور که در ابتدای این مقاله نیز عنوان شــد به نظر می رسد که اکنون فرصت کم نظیری برای ثبت کامل تاریخچه بزرگترین کودتای تاریخ معاصر ایران پدید آمده اســت و جای آن دارد که نویسندگان و محققین بار دیگر این
پرونده را مورد کالبدشکافی قرار دهند. هرچند که اقدام به کودتا از سوی ایالات متحده چیز تازه ای نیست و تاریخ ایران پیش از این هم در ۲۸ مرداد ماه ۱۳۳۲ ،این واقعه را تجربه کرده اســت، اما از آنجایی که این حادثه، یک بار دیگر دشــمنی و دخالت ایالات متحده در امور داخلی ایران را به اثبات می رســاند، لذا بازخوانی ً آن خصوصا برای نسل کنونی، بسیار مفید و سودمند خواهد بود.

نمیپسندم